de Wierdedorpen

Algemeen

In Noord-Groningen liggen veel wierden en wierdedorpen, ooit waren het 1.000 (de archelogen ontdekken nog steeds onbekende wierden). Doordat in het verleden ijverig werd afgegraven zijn er nu nog slechts 46 min of meer intakt. Om daar een indruk van te krijgen is een bezoek aan dit wierdenlandschap noodzakelijk.

Voor een eerste verkenning zou u een bezoek kunnen brengen aan het museum Wierdenland in Ezinge. De website van het museum is weer te bereiken, een bezoek hieraan kan voor u interessant zijn omdat er soms heel aardige acties plaatsvinden zoals het beoordelen van particuliere bodemvondsten (2003). Het archeologisch onderzoek onder leiding van professor A.E. van Giffen in 1930 heeft de bewoning in Ezinge tot 600 v.C. in kaart gebracht.

Reeds toen waren boerderijen (hout en klei) in de vorm van een langhuis aanwezig! Dit boerderijtype is dus al meer dan 2.500 jaar oud.

U kunt vanaf april 2003 ook een bezoek brengen aan het opnieuw uitgebreide en vernieuwde openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum voor de geschiedenis van bewoning en cultuur van de Groninger wierdedorpen. Zie ook de volgende pagina met een foto van de slagerswoning in museum Het Hoogeland. Het wierdenlandschap is een uniek cultuurhistorisch gebied en waard om bekeken te worden!

Wat zijn wierden (terpen)

In Groningen heet een terp wierde, in Friesland heet deze gewoon terp maar is vaak geen wierde. Omdat terp feitelijk dorp betekent, is de naam wierde (werd) beter. Wierden zijn verhoogde woonplaatsen in aan periodieke overstromingen onderhevige gebieden (dus van vòòr de hogere bedijkingen). Bij de eerste bewoning in het wierdengebied werd gebruik gemaakt van aanwezige natuurlijke verhogingen zoals oevers van uitmondingen van maren op de kwelders van de Wadden. Door gebruik van kleizoden en daarna van bewoningsafval ontstonden verhogingen waarop telkens weer boerderijtjes werden gebouwd.

De dorpen ontstonden doordat veel van deze huiswierden aan elkaar groeiden tot een dorp. Ook nu is dit proces, hoewel gestopt, nog te herkennen in de vorm van 3 of meer verhogingen in het landschap waarop soms nog een boerderij staat.

Na de 14e eeuw was het gevaar van veroveringen door krijgsheren wellicht evengroot dan overstromingen hoewel grote overstromingen nog veel voorkwamen. Daardoor werden op sommige plaatsten versterkingen, zoals torens en steenhuizen, gebouwd welke vaak niet veel te maken hebben gehad met het ontstaan van wierden. De meeste wierden dateren van voor de grote bedijkingen (vòòr circa het jaar 1.000). Enkele wierden zijn tot stad uitgegroeid zoals Emden, Appingedam, Dokkum en Leeuwarden.

Het verspreidingsgebied van de wierden(terpen)cultuur

De wierden en de wierdencultuur komen alleen voor in het noorden van Nederland en Duitsland, het Friese en Nederduitse taalgebied. Daarom is dit een uniek gebied in de wereld. De verspreiding van de wierden is erg grillig. Veel oude wierden komen ook voor in de provincie Friesland, in Oostergo en Westergo. Ook in Noord-Holland, West-Friesland, vinden we wierden. En in Noord-Duitsland onder andere in de Krummhörn. In de Middeleeuwen was het wierdengebied relatief dicht bevolkt.

In Noordoost-Nederland (Oldambt, Reiderland) vinden we bijna geen wierden omdat deze in de 14e tot begin 16e eeuw door de uitbraken van de Eemsmonding (daardoor ontstond de Dollard) zijn verdwenen. Met deze overstromingen (belangrijk de Marcellusvloed van 1361) verdwenen 32 dorpen, 2 kloosters en de stad Torum uiteindelijk in wat nu nog de Dollard is. In de 17e - 20e eeuw kreeg de Dollard, na vele inpolderingen, zijn huidige vorm.

Het wierdenlandschap

Het wierdenlandschap is uniek. En bijna geheel verdwenen doordat tot en met de eerste helft van de 20e eeuw de zeer vruchtbare grond, waarop de dorpen zijn gebouwd, werd afgegraven en afgevoerd naar Friesland en Drenthe om de arme gronden te verrijken. Het leverde, naar die tijd gemeten, de verkopers veel geld op. Dit proces is gestopt door de introductie van kunstmest zodat nog een gedeelte voor het nageslacht is bewaard gebleven.

De oorspronkelijke indeling van de wierde is in sommige dorpen nog aanwezig. De bebouwing was in het algemeen radiaal van vorm met aan de buitenkant de rondweg of osseweg. En daarbuiten de valgen. Nog te herkennen in veel wierdedorpen zoals Biessum, Tinallinge, Spijk (afgegraven), Toornwerd (afgegraven), Middelstum en Westeremden. De vierkante wierdevorm komt voor in Termunten, Bierum en Warffum.

Van steden als Maastricht en Utrecht is aannemelijk gemaakt dat deze al bewoond werden sinds de vroege ijzertijd. Maar dat dit ook geldt voor wierdedorpen als Hoogebeintum en Ezinge is verrassend en uniek. De indeling van de bouwgronden strekte zich ook buiten het dorp in radiale vorm verder uit. Doch deze vorm is slechts heel beperkt aanwezig door herverkaveling en bebouwing.

Het wierdenlandschap is de oudst herkenbare Nederlandse bewoningscultuur, ook ouder dan bijvoorbeeld Drenthe. De radiale vorm van de wierde Ezinge was al aanwezig in de Romeinse tijd. De jonge wierden kennen deze vorm niet en stammen uit de tijd van na circa 1.000 n.C. (tot het begin van de grote bedijkingen).
De oudste Groninger wierden waren al 600 v.C. bewoond, en zijn dus meer dan 2500 jaar oud.

Typisch aan de Groninger wierdedorpen is voorts over het algemeen de aanwezigheid van een kerk met een orgel van een kwaliteit welke niet zou misstaan in de grootste kathedralen of kerken van Europa.


In totaal staan in Groningen nog ongeveer 150 historische kerken. Kerken gebouwd vòòr de reformatie in de 16e eeuw. Met in enkele gevallen de oude weem (pastorie), de kosterij met soms de viskenij. De bewoners van de borgen, de groninger jonkers (landadel) hadden over het algemeen, tot in de 19e eeuw, een innige relatie met de kerk door het collatierecht (benoemingsrechten).

Van recentere datum zijn de grote hogelandster - en Oldambster boerderijen. Groot geworden door de landaanwinning.
Indien u een bezoek brengt aan de wierdedorpen, zou u dat lopend of per fiets moeten doen, alleen dan kunt u een goede indruk krijgen. Om een route te rijden kunt u het best de plaatselijke VVV raadplegen, er zijn heel mooie routes op papier gezet. Op de volgende pagina een impressie van de Noord-Groninger dorpen.

naar boven

---

Grunneger