Geschiedenis van Groningen: alle dorpen

Groningen en Grunneger,

Groningen:

zuid

oost

n-oost

midden

noord

west

stad

Noord Groningen - en het Hoogeland -

Alle dorpen, rood of de afbeelding = te selecteren. Thema = geschiedenis/musea en kunst

Musea

Smalste straat Garnwerd

Garnwerd, foto WB

Allersmaborg Ezinge

Wierdenland
Theefabriek
Borg Verhildersum
Menkemaborg
De Liefde
Openluchtmuseum
Museumboerderij
W. de Merode
Het leger te velde
Visserijmuseum
Abraham's mosterd Eenrum

Adorp

Historische kring Ubbega

Het wierdedorp ligt ten oosten van het Reitdiep (vroeger genaamd de Hunze), daar waar de Drentse Aa uitmondde in het Selwerderdiep (Hunze of Reitdiep). Het Reitdiepdal behoort tot de mooiste rivierdal-landschappen in Nederland. Adorp is een mooi vertrekpunt voor een fietstocht. Café-restaurant 't Witte Hoes voor een consumptie. Dit mag niet onvermeld blijven omdat in veel kleine dorpen geen café of restaurant aanwezig is. In Adorp staat de koren- en pelmolen Aeolus, gebouwd in 1851 en het historische kerkje, oorspronkelijk uit de 13e eeuw met het orgel gebouwd door M. Eertman in 1899.

In het Reitdiepdal is een groot gebied in beheer bij Het Groninger Landschap. Deze natuurgebieden vormen een onderdeel van de EHS (Ecologische Hoofd Struktuur), de verbinding tussen de Drentse Aa en het Lauwersmeer. De wierden (zoals de voormalige wierde Hekkum) op de oude oeverwallen met de oude verkavelingen vormen het oudste en minst aangetaste cultuurlandschap van Nederland. Meer dan 2.500 jaar geleden ontstaan.

Aduarderzijl

In het vijftien huizen en twintig bewoners tellende dorp Aduarderzijl staat het Waarhuis, de oude sluiswachterswoning die deel uitmaakt van het sluizencomplex op de plaats waar het Aduarderdiep in het Reitdiep stroomt.

De naam van het huis is ontleend aan het woord 'waar', een oud synoniem voor 'zijl' of 'sluis'. Hier woedde de laatste slag om Groningen in 1593. Nu het ware huis van de Koning en de Dame.

Baflo

Historie

De wierden en wierdedorpen in Noord-Groningen herbergen de oudste bewoningscultuur van Nederland.
De stations aan de spoorlijn Sauwerd-Rodeschool waren er, vanaf de 19e eeuw, ook onderdeel van. Allemaal alweer afgebroken, behalve het stationsgebouw van Baflo. Opvallend met de witte kleur, gebouwd in 1893.

In Baflo werd in 1444 Roeloff Huusman geboren, zoon van de abt van het klooster Selwerd. Zijn vader was niet getrouwd, een prebende waarborgde financieel voor zijn studie. Als Rodolphus Agricola Frisius werd hij een wereldbekende geleerde en latijns humanist (studeerde in Erfurth, Leuven en Pavia). Zijn vele schrijfsels vormen al meer dan 500 jaar onderwerpen voor studie door (aankomende) geleerden zonder te resulteren in een integraal volledig beeld. Met het standbeeld blijft de herinnering in Baflo.

Breede

Vlakbij Warffum ligt het historische dorpje Breede, ontstaan op een kwelderwal. De naam Breede is afgeleid van Breede Ae. Breede heeft een middeleeuwse kerk uit de 13e eeuw, een gerestaureerde borg (ontstaan in de 16e eeuw), een prachtige pastorie en monumentale woonhuizen. Ook een zwembad, tennisbaan en een camping ontbreken hier niet.

Voor meer informatie over Breede kunt u de geschiedenis van Warffum raadplegen.

-naar boven-

Den Andel

Literatuur en kunst in Westernieland

Den Andel is nu een langgerekt streekdorp. De molen de Jonge Hendrik is gebouwd in 1875. Genoemd naar de geboren Hendrik in de molenaarswoning. Vroegere molens op deze plaats zijn twee maal opgebrand. De koningsspil in de molen is nog afkomstig uit een korenmolen (1610) uit Niekerk. De pelstenen komen uit de molen Aeolus te Farmsum. Het is de noorder molen van Den Andel, de zuider molen stond in de buurt van de kerk. De historische kerk van Den Andel was oorspronkelijk een zaalkerkje uit de 13e eeuw met koepelgewelven en fresco's. Het heeft een van Oeckelen orgel uit 1879. Het mooiste kerkje van Nederland!

De weg van Den Andel naar Westernieland ligt langs het tracee van de oude zeedijk. De stormvloed van 1717 brak alle dijken in Noord-Groningen en er vielen duizenden slachtoffers. De nieuwe dijk werd iets noordelijker aangelegd. De weg met nog een restant van de oude dijk vormt de markering van deze cultuurhistorische geschiedenis.

Eemshaven

Groningen Seaports

Solstice in de Eemshaven, WB

Eén van de sterkste kanten van Groningen Seaports is de uitmuntende toegankelijkheid, over de weg, per spoor, over zee en via binnenvaartwegen. Door de grote diepgang van de waterwegen, de filevrije verbindingen met het achterland en het feit dat er volop ruimte en schone lucht is, zijn de Groningen Seaports niet zomaar een alternatief hetgeen bewezen wordt door belangrijke initiatieven voor vestiging van een groot aantal nieuwe bedrijven (2004).

Foto: Solstice (Celebrity cruises), october 2008

Eenrum

Stichting Historische Kring Eenrum

Eenrum heeft een beschermd dorpsgezicht. De 13e eeuwse kerk met de toren (renaissance) herbergt een Lohman orgel.
Museum: Naast de molen staat het restaurant/mosterdmuseum Abraham's mosterd en azijnmakerij.
Hoofdstraat 14: kaarsenmakerij Wilhelmus
Zuiderstraat 25: Klompenmakerij Van der Meulen
Hoofdstraat 4: Café Bulthuis - Ainrommer Koamer -
Molen de Lelie

-naar boven-

Eppenhuizen

Een mooie wandeling kan gaan langs de historische kerk van Oldenzijl, gebouwd in de 13e eeuw met een preekstoel uit 1768. In de noordgevel een gedenksteen en de oude hagioscoop. Verder langs Eppenhuizen met een klein particulier bewoond kerkje. Vroeger stond op deze plek de grote Mariakerk, daaraan herinneren alleen de preekstoel uit 1775 en de trap die opgebouwd is uit grafzerken.

De historische kerk van Zandeweer is gebouwd begin 13e eeuw onder leiding van monniken. De toren werd in de 15e eeuw bijgebouwd, de klokken zijn gemaakt in 1367 en 1464. Deze kerk heeft een interieur uit 1731 en een orgel aangebracht door Anthonie Hinsz in 1731.
De onderlinge afstand tussen de wierdedorpen Eppenhuizen, Oldenzijl en Zandeweer is ongeveer 1-2 km.

Het dorp Eppenhuizen

Ezinge

Het nieuwe wierdenmuseum komt in 2008 gereed.

Ezinge was één van de grootste wierden in Groningen. Professor A.E. van Giffen kreeg grote bekendheid door de afgravingen en onderzoeksprojecten in de jaren 1920-1940. Hij had al ervaring opgedaan bij de afgravingen van andere wierden zoals Wierhuizen in de jaren '20. Zelfs de kerk van Ezinge bezweek bijna onder zijn graaflust.
Het onderzoeksproject van Ezinge leverde veel gegevens op over de ontstaansgeschiedenis van wierden zoals gezien kan worden in het museum Wierdenland.
De Allersmaborg ligt even buiten Ezinge en was van oorsprong een steenhuis, later uitgegroeid tot edele heerd em borg. Tot 2005 ingericht als expositieruimte. Vanaf 2006 in bezit van de rijksuniversiteit om te worden gebruikt voor presentaties en ontvangsten. Romdom de borg ligt de oude tuin in beheer bij Staatsbosbeheer en middels een looppad vrij toegankelijk.

Feerwerd

Historisch wandelpad

In Feerwerd staat de molen Joeswerd. Uniek dat daar op donderdag tot zaterdag nog de locale producten gekocht kunnen worden!

Het bijzondere aan het meel van de zeer oude graansoort spelt is dat het geschikt is voor mensen met een tarwevrij dieet, bovendien is het heel gezond. Daarom worden de producten van dit meel gevraagd.

-naar boven-

Fransum

Middag Humsterland......

Fransum is oorspronkelijk een middeleeuws wierdedorp. Nu nog bestaande uit 2 huizen en de historische dorpskerk. Van Beswerd loopt een fietspad naar Fransum. Ook in de middeleeuwen lag er een pad van Beswerd naar Fransum, een kerkepad. De boerderij Groot Beswerd staat bij de plaats waar de oude wierde lag.

Ervaringen van Aafke Steenhuis, een droom in het Middag-Humsterland.

Garnwerd

Dorp aan het Reitdiep

Het voormalige veerhuis uit 1876 (toen was er nog geen brug) is nu café-restaurant Hammingh, idyllisch gelegen aan de oevers van het Reitdiep. Garnwerd is aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Het ligt schitterend aan het Reitdiep met oude straatjes, de kerk en de molen. Het Pieterpad ligt langs Garnwerd.

Foto's: Garnwerd aan het Reitdiep

Harssens (bij Adorp)

Het verdwijnen van de wierde Harssens: De laatste borg werd in 1742 afgebroken en in 1785 volgde de kerk. Het oude borgterrein is beschermd gebied. Archeologische vondsten tonen aan dat de wierde al vanaf 600 v.C. bewoond is geweest.

Het meest karakteristieke geluid van Harssens is iedere dag te horen in Adorp: de oude luidklok van de voomalige kerk van Harssens.

Hornhuizen

Dorp Hornhuizen

In het wierdedorp Hornhuizen zal vooral de N.H. kerk uw aandacht al van ver trekken. Deze werd, op de resten van een kerk uit 1247, in 1850 herbouwd. De opvallende torenspits was een baken voor de zeevaarders. Onverwacht zijn de gebruikte kleuren aan deze torenspits, fel geel en rood. Onderzoek heeft uitgewezen dat in de late middeleeuwen deze kleuren veel werden gebruikt, zie ook het geelgekleurde kerkje van Stitswerd.
-naar boven-

Houwerzijl

Theemuseum Houwerzijl

Blz. 167 De Marne, een geschiedkundige beschrijving van Jan Zijlma: In 1650 was Jan Thomas molenaar in Houwerzijl. Dit was het jaar dat de eerste thee alhier werd ingevoerd (Houwerzijl had een verbinding met het Reitdiep).

De vestiging van een theemuseum heeft (waarschijnlijk) niets te maken met de huidige bestemming van de kerk van Houwerzijl. Maar is eerder een gevolg van het goed nadenken over een "exploitabel" nieuw gebruik van deze kerk.

Het kerkje huisvest thans een uniek theemuseum met theeschenkerij en kruidentuin. Het theemuseum is indertijd ontstaan door het uitschrijven van een wedstrijd voor het beste idee om de kerk weer te gaan gebruiken.

Kloosterburen

Van Kloosterburen naar Eijsden

De kerken in Kloosterburen hebben misschien wel een interessante plaats in de architectuurgeschiedenis. Het eerste (gebouwd in 1842) is een representant van een groot aantal kerkjes die in deze decennia gebouwd werden. Het tweede (gebouwd in 1868) doordat het een aardig voorbeeld is van de aanpassing van Cuypers' neogotiek aan een klein Groninger dorp. En ook doordat het, binnen Cuypers' oeuvre en voorzover nu te overzien, een unicum is.

Krassum

In de voormalige gemeente Ezinge zijn dertig wierden geteld, waarvan tien onbewoond. Vanaf het midden van de 19e eeuw tot de Tweede Wereldoorlog werden veel wierden geheel of gedeeltelijk afgegraven vanwege de vruchtbare grond welke verkocht werd voor bemesting. Ook het onderzoek van prof. dr. A.E. Van Giffen werd door verkoop van de grond gedeeltelijk bekostigd. Onder leiding van deze bioloog/archeoloog zijn van 1925-1934 in de wierde van Ezinge opgravingen verricht ten bate van historisch bodemonderzoek naar het ontstaan en de ontwikkeling van wierden en hun bewoners. Het gaf hem én Ezinge nationale en internationale bekendheid. Anno 2004 is de wens van de beheerder van de wierde Krassum dat deze wierde weer opgehoogd wordt met baggerslib uit het Aduarderdiep, het land is indertijd te diep afgegraven zoals bijna overal gebeurde.

Lauwersoog

Lauwersoog bestaat uit een vissershaven met visafslag (buiten) en een veerhaven, een recreatiehaven (binnen), een belangrijke sluis voor afvoer van het water uit Friesland en Drenthe. De voormalige Lauwerszee heet nu Lauwersmeer en is inmiddels uitgegroeid tot een prachtig natuurgebied.

Het Lauwersmeer heeft bijna altijd de juiste wind voor het zeilen. Er ligt een, landelijk hoog gewaardeerde, camping. Een vakantiepark, en de zeilschool de Lauwers. Met een veerhaven, het vertrekpunt van de boot naar Schiermonnikoog. En een aantal restaurants.

Zuideroog

Nationaal Park Lauwersmeer

Het Lauwersmeergebied is ontstaan na de aanleg van de Lauwersmeerdijk in 1969 ter afsluiting van de voormalige Lauwerszee. En in dit jonge natuurgebied is sprake van een bijzondere natuur. Van de totale 9.000 ha blijft ongeveer 2.000 ha open water. Het Park beslaat een oppervlakte van 5.000 ha. Circa 1.000 ha wordt actief beheert, onder andere door de konikpaarden en het rundvee de hooglanders. Door de rust en de ruimte komen er veel bijzondere planten- en vogelsoorten voor.

Lauwersmeergebied Foto's landschap

Leens

Museum: Als er een prijs bestond voor het mooiste museum, in de categorie waarin de borg Verhildersum en de museumboerderij vallen, dan kreeg de stichting Verhildersum de hoogste prijs. Alles tiptop: De tuinen, weiden, de borg en de museumboerderij. Naar ik heb begrepen komt dit door veel deskundige medewerking van vrijwilligers.
In de kerk van Leens staat één van de mooiste orgels in het Groningerland.
Door de stichting Hinszorgel Leens wordt op de zaterdagavonden orgelconcerten georganiseerd in de periode mei - september. Mede door deelname van vooraanstaande organisten geniet dit onder liefhebbers landelijke bekendheid. Deze kerk, ooit gewijd aan de H. Petrus, stamt uit de 12e eeuw:

Hinsz orgel Leens

Ede Staal, de bekendste tekstdichter en zanger in Groningen groeide op in Leens.
-naar boven-

Maarhuizen

Een voormalig wierdedorpje. De wierde ontstond waarschijnlijk al zo'n 2.500 jaar geleden maar is grotendeels afgegraven. In ongeveer het jaar 1000 werd het een kerkdorpje. Met een kerkhof, kerk en de boerderijen. Anno 2005 zal de Syboltsheerd (langhuis) weer worden opgebouwd. Het oude kerkhof krijgt een opknapbeurd.

Mensingeweer

Geschiedenis van Groningen

Een website over de geschiedenis van Groningen. Een levend schilderij: De molen (1855), het Mensingeweerster loopdiep, de brug en het kerkje. In het kerkje een parel uit de geschiedenis van de orgelmuziek: Gebouwd door Arp Schnitger in 1696. Maar wel afkomstig van de kerk van Pieterburen.

Niekerk

Niekerk wordt voor het eerst in 1445 genoemd. De betekenis van de naam wordt verklaard als dorp gelegen bij nieuwe kerk. Het tufstenen romaanse kerkje werd in 1629 verbouwd met geld dat de provincie Groningen had ontvangen nadat Piet Hein in 1628 de zilvervloot op de Spanjaarden had veroverd.

Noordkaap

Uithuizen, richting Uithuizermeeden via Valom richting Noordkaap. Het noordelijkste punt van Nederland. Dit is de Emmapolder. Ook deze noordkaap kunt u het beste bereiken per fiets of lopend. De afstand tot Uithuizermeeden is circa 10 km. Hier heeft u een mooi uitzicht op de Wadden, het enige "ongerepte" natuurgebied in Nederland.

Noordpolderzijl

Noordpolderzijl heeft een kleine open zeehaven, vanouds de thuishaven voor Usquerder garnalenkotters. Het ligt ten noorden van Usquert en Warffum. Met het zielhoes, het oude havencafé waar het visserslatijn nog gesproken wordt. Ook ligt hier het gemaal en het Uithuizerwad.

Natuurmonumenten heeft hier 63 ha kweldergebied in beheer, overigens is dit gebied niet vrij toegankelijk. Dit is het oude (weide-) kwelderlandschap, vòòr de aanleg van de dijk in gebruik als landaanwinning en in bezit van de aangrenzende hereboeren.

Oldenzijl

Kerkenroute

Op een Ommelander route: In Oldenzijl staat een prachtig romaans kerkje, gewijd aan Sint Nicolaas wat er op duidt dat deze plaats ooit aan open zee lag. De kerk dateert uit de eerste helft van de dertiende eeuw. Oldenzijl en omgeving zijn uitermate geschikt voor wandel- en fietsrecreatie. Bijvoorbeeld het eerste deel van de pelgrimage naar Santiago de Compostella: Uithuizen - Oldenzijl - Zeerijp - Loppersum - Wittewierum - Ten Boer - Thesinge - Garmerwolde - Groningen.

Oosteinde

Roodeschool/Oosteinde

In Oosteinde staat een kerk uit 1846. Ten noorden van Oosteinde liggen de Oostpolder en de Eemshaven.

Oosternieland

Oosternieland

Bij Oosternieland liggen enkele oude meanders in het landschap. Dit soort elementen maken de geschiedenis van het landschap zichtbaar. In het dorp staat, op een verhoogd kerkhof, een kerk uit de dertiende eeuw.
-naar boven-

Oostum

Het centrum van de wereld

Poetry International

In trek bij kunstenaars: De schilderachtig gelegen kerkjes van Oostum en Fransum. Overigens rest nog een droevig klein restant van wat ooit een volledige wierde is geweest. Het kerkje valt er bijna af. In de periode 1905-1913 werd de wierde grotendeels afgegraven, de klei werd elders voor grondverbetering gebruikt.

Het kunstenaarshart wordt hier getroffen door de ontwapenende eenvoud van deze historische bouwsels in de stilte van een ongerept landschap. Het kerkje wordt frequent gebruikt voor concerten of bijzondere bijeenkomsten.

Hier zwijgt de bedaarde bezoeker
zijn hoofd loopt langzaam leeg
alleen met omliggende kwelders groener
van stof de waardige die de zegen kreeg

niet meer weten wat hier te vinden
op deze eindige voettocht van de kunstenaar
tevergeefs zoekend naar de woorden
en leest dan maar een gedicht van C.O. Jellema.

Oudeschip

De oorsprong van Oudeschip

Oudeschip is het meest noordelijke dorp in de gemeente. Het ligt tegen de dijk, vlakbij de Eemshaven. Het is een rustig dorp in een mooi dijklandschap. De eerste bewoning werd gevestigd in een gestrand schip, vandaar de naam.

Bij Oudeschip ligt het Eilsgat, dit wordt beheert door Natuurmonumenten. Het is een overblijfsel van een grote dijkdoorbraak in het rampjaar 1717 en daarom een belangrijk natuurmonument.

Pieterburen

Kunstafbeelding van het gebied boven Pieterburen, Jasper J.M. Geers

kunstafbeelding van Jasper J.M. Geerts

Het dorp is genoemd naar de kerkpatroon Sint Pieter oftewel de apostel Petrus en het woord "bur" betekent buurt, nederzetting, of huizen en komt voor het eerst voor in 1439. Sinds de jaren '60 geniet het dorp grote bekendheid vanwege de zeehondencrèche van Lenie 't Hart en de wadlooptochten vanuit Pieterburen. In de laat-gotische kerk uit de 15e eeuw hangen rouwborden van bewoners van de in 1903/1904 afgebroken borg Huis ten Dijke (Dijksterhuis). Eén van de bewoners daarvan was de bekende watergeus Diederik Sonoy. (Onder andere de bouwer van de vesting Bourtange) Op de plaats waar tot 1962 de weem (= pastorie en boerderij) stond, ligt nu de botanische tuin (Domies Toen).

Kerk te Pieterburen, WB

Tegenover de historische kerk en botanische tuin ligt het Waddencentrum Pieterburen. Het informatiecentrum van Het Groninger Landschap is er gevestigd alsmede de VVV.

Pieterburen, Westernieland en Den Andel waren in de zeventiger jaren polulair als woonplaats voor kunstenaars, en mensen die de drukte van de steden ontvluchtten. Zo was dit ook de woonplaats van schrijfster Tessa de Loo. Haar eerste roman Meander is gebaseerd op haar ervaringen in Pieterburen.

Roodeschool

Spoorlijn Roodeschool - Eemshaven

Op steenworp afstand van Roodeschool ligt de Eemshaven. Van daaruit zijn toeristische uitstapjes mogelijk naar onder meer het Duitse eiland Borkum. In het dorp staat een kerk uit 1871.

Ranum

Ranum is een verdwenen dorp. Het ligt direct ten noorden van Obergum. In 1820 werd de kerk afgebroken, de restanten van het oude kerkhof en het kerkpad zijn nog gedeeltelijk aanwezig.

Rottum

Schrijver uit Rottum, een monumentale wierdedorp in Groningen.

In Rottum heeft een (Benedictijner) klooster gestaan. Eind 19e eeuw zijn zowel de resten van het klooster als de kloosterkerk afgebroken. De huidige kerk in Rottum dateert uit 1889 en is gerestaureerd in 2006.

Rottum is het geboortedorp van de Groninger schrijver en dichter Jan Boer. Bij zijn ouderlijke huis in Rottum staat een buste van hem. Als u op bijgaande foto drukt ziet u het beeld van hem, uitkijkend op zijn geboortehuis.

Dit beeld is in 1999 gemaakt ter ere van zijn honderdste geboortedag. Jan Boer heeft, met een briljant gevoel voor zijn leefervaringen in Noord-Groningen, gedichten en verhalen van deze omgeving geschreven. Ook de bovengenoemde website geeft dit op een mooie manier weer.

Jacob Tilbusscher K.J.zn. (1876-1958) was, evenals Jan Boer, een onderwijzer afkomstig uit Rottum. Een Groninger met een voorliefde voor de cultuur en geschiedenis van Groningen. Zie het boek van Anne Aalders: Dorpshistorie, mijn liefste studie.

Tussen Rottum en Usquert liggen de Helwerder wierden, een natuurgebied in bezit van Het Groninger Landschap. Bij de wierden liggen de boerderijen Helwerd en Nieuw Helwerd. Helwerd wordt in verband gebracht met het bezoek van H. Liudger, hier genas hij Bernlef van zijn blindheid.
-naar boven-

Rottumeroog en Rottumerplaat

Rottumeroog

De onbewoonde eilanden Rottumeroog, Rottumerplaat en Zuiderduintjes behoren tot de gemeente Eemsmond. De laatste strandvoogd heeft al jaren geleden afscheid van deze eilanden genomen. Een bezoek aan deze eilanden is praktisch onmogelijk, er worden maar een paar excursies of tochten jaarlijks ondernomen door de beheerders van dit gebied, Staatsbosbeheer. En daarvoor bestaat een lange wachtlijst.

De totale oppervlakte is 311 ha. De belangrijkste functie is die van vogelbroedplaats en overwinteringsgebied voor dieren.

De naam Toxopeus is verbonden met het eiland Rottumeroog. Hendrik Toxopeus, de laatste strandvoogd. Zijn oomzeggers Mees en Klaas Toxopeus waren ook afkomstig uit de schippersfamilie in Delfzijl. Mees werd eerst schipper op de motorreddingboot te Rottumeroog (1917-1927) en woonde toen bij zijn oom. Mees Toxopeus werd schipper met de aanbeveling "hij is woest maar kalm".
Mees werd in 1921 de initiator voor de constructie van een zelfrichtende stalen motorreddingboot, er gebeurden te veel ongelukken met de bestaande reddingsboten in die jaren. De nieuwe zelfoprichtende boot werd ontworpen en gebouwd door de scheepswerf van Jan Niestern in Delfzijl. Na een aantal proeven werd Mees Toxopeus in 1927 de schipper met als thuishaven Oostmahorn, Rottumeroog had helaas geen haven. Zijn broer Klaas was van 1950 tot 1965 schipper op de Insulinde. Legendarisch zijn de reddingen die in die jaren verricht werden.

Sauwerd

Onstaheerd

Het baanvak Groningen - Sauwerd is het drukst bereden enkelsporig baanvak van Nederland. Door capaciteitstekort treden veel vertragingen op en is de groei van reizigers- en goederenvervoer onmogelijk (ten behoeve van Eemshaven en Delfzijl). Daarnaast is de doorvaartbreedte en -hoogte van het Van Starckenborghkanaal onvoldoende. In 2003 worden de oplossingen opgeleverd.

Schouwerzijl

Schouwerzijl

Het dorp ligt aan de Kromme Raken en is ontstaan bij de sluis (zijl) eeuwen geleden in een zijtak van het Reitdiep. De betekenis van het woord "schuwen" is "met een boom voortbewegen van een vaartuig". Het ligt dus op de plek waar ooit mensen met een veerboot werden overgezet. De bewoner (waarman) van het waarhuis (sluismeestershuis) had vroeger het recht van vrije vangst en verkoop van de aal die door hem werd gevangen. Dat is te herkennen aan de gek (schoorsteenkap).

Ten noorden van Schouwerzijl ligt Maarslag. De betekenis van het woord "slagt" betekent waterkering. In 1811 werd aldaar de kerk afgebroken. Er rest alleen nog een kleine particuliere begraafplaats.

Stitswerd

Historische kerken in Groningen

Stitswerd is een prachtig gelegen wierdedorp in het oude marenlandschap. De slingerende wegen van en naar het dorp lenen zich bij uitstek voor recreatief (langzaam) verkeer. In Stitswerd staat de middeleeuwse kerk ooit gewijd aan de kerkvader St. Georgius. Deze kerk dateert uit de dertiende eeuw en opvallend is de lichte kleur welke volgens deskundigen, historisch gezien, niet ongewoon is. Stitswerd ligt aan een maar met een klein haventje.

Het wierdenlandschap is ongeveer 3.000 jaar geleden ontstaan. Mooie voorbeelden van oude wierdedorpen zijn: Biessum, Uitwierde, Rottum, Stitswerd, Tinallinge en Niehove.

Tinallinge

Bijgaande foto is genomen één week voor de oplevering van de restauratie, 27 februari 2004.

De bewoners willen in de toekomst zoveel mogelijk het oude dorpsgezicht behouden. Dat bleek tijdens de bespreking van het rapport van het Drentse bedrijf Bügel-Hajema. De plaatsen in het rapport waar nieuwbouw zou kunnen plaatsvinden zijn allemaal gronden van particulieren die niet van plan zijn nieuw te gaan bouwen. Nieuwbouw gaat ook in tegen de door vereniging Dorpsbelangen gewenste kleinschaligheid van Tinallinge. De wierde Tinallinge is al duizenden jaren oud en sinds de middeleeuwen weinig veranderd.

Het vogelweidegebied Tinallinge (Natuurmonumenten) is 26 ha groot, hier broeden o.a. de kiewiet, grutto en de tureluur

Landschap Groningen
-naar boven-

Uithuizen

Een van de mooiste borgen van Nederland is de

Menkemaborg.

Nu museum Menkemaborg met de buitentuinen in stijl gerenoveerd. De historische kerk en de molen liggen op loopafstand. Deze kerk heeft een oorspronkelijk 17e/18e/19e eeuwse interieur met het wereldberoemde Arp Schnitgerorgel als middelpunt. In 2004 is vastgesteld dat de historische kerk van Uithuizen niet gewijd was aan Sint Jacobus maar aan Sint Dionysius.

Tegenover de Menkemaborg was gevestigd, in en bij de boerderij Tacoma, het museum '39-'45. Maar deze is verplaatst naar het oorlogsmuseum in Overloon.

De liefde voor de molen De Liefde gaat voor vrijwillig molenaar B Poppen heel ver.

Foto's: landschap/museum

Uithuizermeeden

De Rensumaborg wordt reeds in 1555 genoemd en ligt in een mooie omgeving aan het eind van de lange oprijlaan. In 1662 is de borg bezit van de Ommelander adel. Vele roemruchte geslachten hebben er gewoond, zoals de Aggema's uit Witmarsum, de Alberda's van Menkema en de Clant's van Zandeweer. Onno Alberda gaf de borg in 1700 zijn huidige aanzien.

De historische kerk met het Hinszorgel uit 1785 heeft een rijke geschiedenis en is een bezoek meer dan waard. In 2005 is een renovatie tot stand gekomen.

Ulrum

14 oktober 1834, de kerk staat daar

Uluringhem kwam al voor in de 11e eeuw. Het was de woonplaats van de lieden van Ulurin of Ulrin. Het dorp ligt op twee wierden. Op de ene wierde staat de romanogotische kerk (eind 12e eeuw, nadien enige malen vergroot) en op de andere stond de Asingaborg (in 1809 op afbraak verkocht door J.C.F. baron van In- en Kniphausen). Op het oorspronkelijke borgterrein werd in 1988 een park geopend (het Asingapark).

Het dorp kan gezien worden als de bakermat van de gereformeerde kerk. In 1834 vond hier onder dominee Hendrik de Cock de afscheiding plaats. In 1901 werd door architect-aammemer L. Reitsma de gereformeerde kerk aan de Leensterweg 1 gebouwd. Het dorp was eeuwenlang het eindpunt van de snik (trekschuit) uit de stad Groningen. Tussen 1873 en 1916 stond aan het Hunsingokanaal (Trekweg) de stroo-papierfabriek "Ceres".
-naar boven-

Usquert

Historische gebouwen in Usquert

Opvallende gebouwen in Usquert: Voormalig gemeentehuis, het Berlagehuis. De Hogelandster boerderijen (de Wadwerderweg is beschermd dorpsgezicht) en Huize De Landbouw. De historische kerk (12e eeuw) staat midden op de oude dorpswierde. En op de plek van het voormalige Johannieterklooster (klooster Wijtwerd) staat nu een monumentale boerderij.

Over de oorsprong van de naam Usquert, te vinden in het oude gemeentewapen:
"In keel 2 paalsgwijze afgewende visschen van zilver, vergezeld van 3 kleine Maltezer kruizen van hetzelfde, 2 en 1, tusschen de koppen der visschen geplaatst. Het schild gedekt met eene vijfbladerige kroon."
De vissen zouden sprekend zijn, Usquert zou van vis-wierde komen (vergelijk ook Visquard). De kruisjes zijn een herinnering aan het johannieterklooster Wijtwerd.

Valcum bij Winsum

Februari 2005. De Grontmij komt met een plan voor heraanleg van de wierde Valcum. Het is een beloond idee en betreft de oplossing voor de verwerking van baggerslib en voor de hoge waterstanden.

Vierhuizen

Kerkje Vierhuizen

Vierhuizen heeft een ontstaansgeschiedenis als wierdedorp op een kwelder. Ver voor de grote dijken werden aangelegd (vanaf 600 v.C.) woonden de vissers en boeren op hogere kwelders. Uniek dat deze bewoningscultuur tot op de dag van vandaag herkenbaar aanwezig is aan de voet van de oude Lauwerszeedijk.

Vanaf de 10e eeuw werden de houten kerken vervangen door tufsteen, zo ook in Vierhuizen. De losstaande toren, welke in 1839 werd afgebroken, bestond nog gedeeltelijk uit tufsteen.

In 1869 kreeg de kerk zijn huidig uiterlijk met de toren en de bepleistering van het metselwerk. Het huidige orgel werd gebouwd door P. van Oekelen. Op het kerkhof staat nog een gedenkteken voor de slachtoffers van een dijkdoorbraak in de Westpolder in de nacht van 30 op 31 januari 1877. Op de boerderij Torum bracht de bekende landbouwminister en EG-commissaris Sicco Mansholt zijn jeugdjaren door. In het dorp staat verder nog de korenmolen "De Onderneming". kansel kerkje Vierhuizen, WB

Op 23 december 2006 won Vierhuizen 920.000 Euro voor restauratie van de kerk (bankgiroloterij).

Vliedorp

Het wierdedorp Vliedorp bestaat niet meer. Nog wel een gerenoveerd terrein, het kerkhof met nog 11 zerken, nu genoemd Ol Weem. Het terrein is in beheer bij Het Groninger Landschap. Het zijn van die verstilde plekken in het Groninger landschap. In 1695 is de kerk afgebroken en werd Niekerk de kerkelijke gemeente samen met Houwerzijl. De stormvloed van 1717 versnelde de verhuizing van de bewoners naar Niekerk. En tenslotte volgde nog de afgraving van de wierde eind 19e eeuw waardoor het kerkhof nog slechts gedeeltelijk op de oude wierde ligt.

Warffum

Openluchtmuseum Het Hoogeland

Warffum = wierde = verhoogde woonplaats. De kern van het dorp is de oude (rechthoekige vorm) wierde met historische bebouwing. En centraal de historische kerk en de naastgelegen gerestaureerde weem (domineeswoning).

Aan de Oosterstraat staat nog de Joodse slagerij zoals deze was anno 1840. Oorspronkelijk was dit huis van de Joodse handelaar Markus en behoort nu bij het openluchtmuseum. In 2002 kochten wij het boek van Pauline Broekema over de geschiedenis van Benjamin Broekema en zijn familie, deze was ook een slager in Warffum.

De familie Broekema woonde op Oosterstraat 7 (zijn bijnaam staat op de gevel: Poerre). Bij nummer 22 staat een gedenkteken in de vorm van een stemvork. Benjamin Broekema schreef een boek: Koos, en Pauline Broekema schreef een boek over Benjamin Broekema.
-naar boven-

Warfhuizen

Heremiet in Warfhuizen

De betekenis van het dorp is huizengroep gelegen op een "werf" ofwel een kunstmatig aangelegde heuvel op de zeeklei. De plaatsnaam komt voor het eerst in 1398 voor. Het dorp is gebouwd op twee wierden. Op de noordelijke staat de kerk en op de zuidelijke ligt het buurtschap Burum. Bij Warfhuizen stond sinds 1280 het Huis ter Borgh (Gaykingaborg). Deze borg raakte omstreeks 1580 betrokken in de 80-jarige oorlog en in de buurt werd een schans aangelegd. Na 1717 verloor deze borg aan betekenis en op de restanten ervan werd in 1789 een boerderij gebouwd die in 1886 werd vernieuwd. De borg Lulema werd in 1654 voor het eerst vermeld en werd in 1823 op afbraak verkocht. Bij Roodehaan, ten zuiden van Warfhuizen, werd in 1906 de pontveer vervangen door een vaste brugverbinding.

Wehe den Hoorn

Galerie

Wehe is afgeleid van het Germaanse woord "wiha" en dit betekent "heiligdom". De naam "Uuia" komt voor het eerst in de 11e eeuw voor. In het, uit rond 1200 daterende, kerkje met toren uit 1655 in Wehe is thans 't Marnehoes ondergebracht. De familie Van Starkenborgh woonde op de in 1823 afgebroken borg Borgweer. Aan het begin van de oprijlaan werd de in 1840 gesloopte woning Weerborg gebouwd. Den Hoorn ligt in een hoek van de oude Marnedijk. Naast Kloosterburen wonen ook in Den Hoorn veel katholieken en staat daar de in 1926/1927 gebouwde Sint Bonifatiuskerk. Tussen 1917 en 1960 stond aan het Hoornsediep (Mernaweg 46-48) een melkfabriek.

Westernieland

Kerk van Westernieland

Na de laatste bedijking van de Hunze-boezem, rond 1350, werd dit dorp gesticht en heette toen Mariaburen. De huidige naam kan worden herleid tot "westelijk gelegen nieuw land" en komt voor het eerst in 1447 voor. Het kerkje stamt uit de 13e eeuw. Nadat in 1717 het dorp was weggespoeld tijdens de Kerstvloed werd het meer oostwaarts herbouwd. De bewoners hielden zich vroeger bezig met de robbenvangst. Een stille getuige hiervan is het grafschrift van de in 1871 gestorven robbenjager Tjark Visser. Tot 1795 stond ten noordwesten van het dorp een kaak. De naam van het gehucht Kaakhorn (kaak = schandpaal en horn = hoek) is hiervan afgeleid.

Via Westernieland kunt u de zeedijk bereiken waarachter 200 ha jonge kweldergrond in beheer is bij Het Groninger Landschap. Deze vruchtbare grond behoort tot het laatste onbedijkte weidegrond in Nederland, vergelijkbaar met de kleigronden ten tijde van de stichting van de eerste wierden, circa 2.500 jaar geleden. Het gebied is alleen met excursies vanuit Pieterburen te bezoeken.

Literatuur en Kunst

Wetsinge, Groot Wetsinge en Klein Wetsinge

Noord-Groningen, Wetsinge

Omstreeks 500 v.C. was het gebied van Noord-Groningen half land en half zee (kwelderlandschap), bij een normale vloed werden alleen de maren en prielen met zeewater gevuld. Omdat hier de vruchtbaarste weiden ter wereld liggen ging men hier wonen op de hoogste plekken, de oeverwallen, en later noemde men deze wierden. De soms hoge waterstanden noodzaakten tot verhoging van de woonplaatsen. In de middeleeuwen, vanaf plusminus 1000, werden steeds meer en hogere dijken aangelegd, waardoor veel delen van het oorspronkelijke landschap bewaard zijn gebleven en het cultuurlandschap zich verder ontwikkelde. Het wierdenlandschap wordt gerekend tot het oudste cultuurlandschap van Nederland en het beste bewaard gebleven.

De kerk van Groot Wetsinge is in contouren herkenbaar gemaakt bij het kerkhof en de gerestaureerde kosterswoning. De kerk van Klein Wetsinge is in beheer bij de Stichting Het Groninger Landschap. Vertrekpunt voor een fietstocht door het historische wierdenlandschap. Via het oude wierdepad komt u in Groot Wetsinge met de oude kosterij en de weem met daarnaast nog het tracee van de voormalige wierdekerk en kerkhof.

-naar boven-

Wierhuizen

De naam Wierhuizen is de duidelijkste naam voor een dorp op een wierde. Maar dat is allemaal verleden tijd. Eens was dit een goede plek om te wonen naar de omstandigheden in dit verleden gerekend. Door vele oorzaken liepen deze dorpen leeg en uiteindelijk werd na de kerstvloed van 1717 de kerk afgebroken en de restanten werden gebruikt op plaatsen waar de zeedijk was doorgebroken. Alleen het oude kerkhof rest nog. Wierhuizen lag/ligt ten westen van Pieterburen.

Wierum

Wierum was een wierdedorp en ligt bij de voormalige oversteekplaats in het Reitdiep aan de oude weg van het klooster Aduard naar Roodeschool bij Bedum. Nu bestaat het nog uit twee boerderijen, één woonhuis en het oude kerkhof.

Anno 2005 zal de wierde weer aangevuld worden met klei om het profiel van de wierde te herstellen. Het betreft een economische oplossing voor het storten van baggerslib uit nabijgelegen diepen. Het is gelegen aan het Reitdiep. Wierumerschouw en Wierumerpolder is afgeleid van Wierum.

Winsum

Historie Winsum

De historische vereniging Winsum - Obergum stelt zich tot doel een historische beschrijving te geven van de gemeente Winsum. Naast excursies, lezingen en initiatiefnemer van diverse werkgroepen geeft de vereniging ook driemaal per jaar een eigen blad uit.

Lutje stad in Ommelaand. Zo zou Winsum ook genoemd kunnen worden. Het heeft een rijke historie. Met de borgen, de abdij en de historische kerspelen waarvan de oude wierden uit de middeleeuwen nog herkenbaar aanwezig zijn. Het dorp Winsum is ontstaan uit de voormalige kerkdorpen Bellingeweer, Winsum en Obergum.

Foto's: Winsum

Zandeweer

Kerk van Zandeweer

De Groninger dorpen herbergen een schat aan historische orgels, een paar voorbeelden:
Hinsz (leerling Arp Schnitger) bouwde nieuwe orgels in ondermeer Zandeweer (1732), Leens (1733), Appingedam (1744), Midwolda (1772), Harlingen (1776), Bolsward (1781) en Uithuizermeeden (1785). Verder voerde hij belangrijke verbouwingen uit van bestaande orgels, zoals de historische kerk te Loppersum en de Bovenkerk te Kampen.

foto van Doodstil, WB

Doodstil is in 2005 gekozen tot de mooiste plaatsnaam van Nederland. Gelegen aan het Boterdiep. De naam verwijst naar een persoon uit de 15e eeuw wiens naam voorkomt op de luidklok in de kerk van Zandeweer. De klok, gegoten in 1467, vermeldt Dode als kerkvoogd.

Aangetoond is dat in de 19e eeuw de naam Dode veranderd is in Dood. Dodestil werd aldus Doodstil (Bontke). Til betekent brug. In Zandeweer is, naast de historische kerk met losstaande toren, de molen Windlust (1818) en de oude sarrieshut nog aanwezig.

Zoutkamp

De naam is te herleiden tot "Solte Campe", een plaats waar vroeger zout is gewonnen uit laagveen. De oudste vermelding van Zoutkamp dateert uit 1418, de vesting is ontstaan uit een schans die in 1575 werd aangelegd door de Spanjaarden. In 1759 stonden er 25 huizen en in 1882 werd de vesting opgeheven.

Op 6 maart 1883 verdronken bij een zware storm negen vissers uit Zoutkamp. Het dorp werd ook bekend als vissershaven en vestigingsplaats van vis- en garnalenverwerkende bedrijven (Heiploeg). Aan de rol van de vissershaven kwam, na de afsluiting van de Lauwerszee, een einde.

Zoutkamp ligt aan het Reitdiep. Langs de oevers van het Reitdiep liggen nog veel oude dijken welke getuigen van de strijd tegen de hoge getijdenstroom van deze verbindingsrivier met de stad Groningen. Op de hoge oeverwallen, waarop later de dijken werden opgeworpen, onstonden de wierdedorpen. Een gedeelte van de oude dijken is in beheer bij Staatsbosbeheer.

Zuurdijk

De molen in Zuurdijk

Het dorp bestond al in 1287 en heette Sutherdieke. De naamgeving is te verklaren doordat het lag bij de zuidelijke dijk van het vroegere Marne-eiland. Evenals Zuurdijk ontstonden een aantal wierdedorpen op de oude kwelderrug. Een aantal daarvan is in de afgelopen eeuwen weer grotendeels verdwenen zoals Ewer en Panser.

Op de wierde staan onder andere een kleine historische kerk (uit de 13e eeuw met een klok uit 1482) en de imposante windmolen "De Zwaluw" (uit 1858). -naar boven-

Zijldijk

Geschiedenis Zijldijk

Al eind 12e eeuw werd de Fivelboezem ten noorden van Westeremden ingedijkt. In 1317 werd de zijldijk aangelegd. Deze dijk had een zijl iets ten noorden van het Zandster voorwerk (van het klooster Wittewierum). Ooit was Westeremden aan de Fivel een belangrijke havenplaats en in 1428 werd nog gezegd dat er bij de Zijldijk veel scheepvaartverkeer was.

In het daarna ontstane dorp Zijldijk staat een monument en wel een (schuil)kerk van de doopsgezinde gemeente.

naar boven

Groningen en Grunneger