Groningen en Grunneger,
Drukker Hendrik Nicolaas Werkman (1882-1945) liet zich inspireren door gedichten en verhalen. Hij was in de uitwerking volkomen zichzelf en origineel. Zijn werk maakt nog altijd nieuwsgierig door de kracht van de vereenvoudigde uitbeelding.
KUNSTGALERIJ van GRONINGEN: de druksels van H.N. WERKMAN
Bijgaande pagina is geschreven naar aanleiding van de uitgave van het boek met de werken van H.N. Werkman. Sinds 2002 was een onderzoeksteam actief om het werk van Werkman meer toegankelijk te maken voor een breder publiek.
De stichting H.N. Werkman, het museum in Groningen, de Rijksuniversiteit van Groningen en het stedelijk museum in Amsterdam werkten daarin samen. Onderzoek werk verricht naar zijn werken en de brieven die hij schreef. Zijn "schrijfsels" werden in 2 lijvige boekwerken uitgegeven, een compleet overzicht van zijn druksels werd vastgelegd in een uitgebreide catalogus.
H.N. Werkman, het complete oeuvre, uitgevers Stichting H.N. Werkman. Auteurs Mw. Dr. D. Dekkers, Mw. Dr. A.S.F. de Vries en Mw. Drs. J. van der Spek.
naar top
Nieuwe typografische composities en nieuwe druktechnieken
Museum Groningen: Werkmans prachtige kleurrijke drukwerk behoort tot het beste van het Nederlands cultureel erfgoed. De experimenten met druktechnieken en de ontwikkeling van een geheel eigen beeldtaal maken Werkman tot een opmerkelijke vernieuwer binnen de twintigste-eeuwse kunst.
Werkman werd lid van de avant-gardistische kunstenaarskring De Ploeg in Groningen. Hij had een passie voor grafische vormgeving en liet zich graag inspireren door de tentoonstellingen en publicaties van de kunsternaarsvereniging. In die tijd maakte hij vele originele publicaties.
In de jaren dertig ontstond een relatie met het Stedelijk Museum in Amsterdam (Willem Sandberg). De eerste tentoonstelling met werk van Werkman was in 1939 in kunstzaal Helen Spoor in Amsterdam. De stichting H.N. Werkman werd in 1962 op initiatief van Sandberg opgericht. In 2002 werd het Werkman archief en de collecties van het Stedelijk museum in bruikleen gegeven aan het Groninger museum.
De vader van Werkman overleed toen Hendrik 9 jaar oud was. Hij ontwikkelde zijn creatief vermogen op jonge leeftijd, samen met zijn 2 broers. Tot 1907 was hij journalist, daarna tot 1922 heeft hij een redelijk succesvolle drukkerij. Na 1922 moet hij naar een kleiner pand en worden de creatieve ontwerpen steeds belangrijker. Tot zijn bekendste druksels behoren de bijdragen voor "De Blauwe Schuit" en het drukwerk bij de Chassidische Legenden" uit de oorlogsperiode 1940-1945. Werkman had ook een passie voor het geschreven en gesproken woord, dat blijkt uit zijn schooljaren maar ook uit zijn uitgebreide correspondentie.
Drukker van kunst in de oorlog
Sinds het begin van de oorlog onderhield Werkman een intensief contact met dominee F.R.A. (August) Henkels. Uit www.inghist.nl/Onderzoek/: In de vele brieven die Werkman hem schreef uitte hij zich over schilders, literatuur, muziek en eigen druktechniek. Tijdens de bezetting stichtte Werkman met Henkels, de chemicus dr. Ate J. Zuithoff en de lerares Duits Adri Buning de uitgeverij De Blauwe Schuit - een toespeling op de gelijknamige voorstelling, ook wel Het narrenschip genaamd, van Jeroen Bosch (± 1500) - als symbool van vrije geesten. Onder deze naam gaf Werkman in 1942/1943 clandestien 40 druksels uit, o.a. de Chassidische legenden (1941): joodse wonderverhalen uit het 18e-eeuwse Polen, met tekstfragmenten van Martin Buber, een Turkenkalender [samengesteld door Adriana Buning] (Groningen, 1942): oudnederlandse verzetsliederen - naar het voorbeeld van de door Gutenberg te Mainz in 1454 gedrukte kalender waarin werd gewaarschuwd voor het Turkse gevaar - een stille toespeling op het Duitse gevaar. Verder gaf Werkman clandestien uit: Maar ja, Marja... Gedichten van A. Marja (pseud. van A.Th. Mooij) [Bussum, ca. 1942] en van A.Th. Mooij, J.B. Charles (pseud. voor W.H. Nagel) en M. Drossaard (pseud. voor W.H. Overboek) de bundel Marten Drossaard. Ter kennismaking [Groningen: 'in agris occupatis' (= in bezet gebied), 1944]. Ook drukte Werkman een kalender voor het schrikkeljaar 1944.
Ten onrechte verdacht van het uitgeven van politiek illegaal drukwerk werd Werkman op 13 maart 1945 door de Sicherheitsdienst gearresteerd. De bevrijding van Groningen op 15 april kwam voor Werkman te laat. Op 10 april 1945 werd hij met negen anderen te Bakkeveen vermoord. Een week later werd hij aldaar begraven.
Werkman was een zachtmoedig en vrijheidslievend mens, wiens druksels eerst na zijn dood de internationale bekendheid kregen die ze verdienden.
Groningen en Grunneger, copyright W. Bouwland